İnsan beyninin gücü hücre sayısından çok, bu hücrelerin birbiriyle konuşmasından gelir. Bunu hep duyarız. O zaman akla şu soru geliyor: Teknoloji sayesinde insanlık tarihte hiç olmadığı kadar birbirine bağlı. Cebimizdeki telefonda, iki yüzyıl önceki devasa kütüphanelere sığmayacak kadar bilgi var. Bir fikir saniyeler içinde dünyanın öbür ucuna ulaşıyor.

Peki bu durum, insanlığın daha akıllı olduğu anlamına mı geliyor?


Hemen "evet" demeden önce beyin benzetmesine yakından bakalım. Beynimiz "ne kadar çok bağlantı, o kadar iyi" mantığıyla çalışmaz. Tam tersine; çocukluk ve gençlik yıllarında beynimizdeki bağlantıların büyük bir kısmı budanır, yani atılır. Gereksiz olanlar gider, geriye kalanlar keskinleşir. Demek ki asıl mesele yoğunlukta değil, ayıklamakta. Ayrıca sürekli stres, uykusuzluk ve her beş dakikada bir bölünen dikkat de beyni yavaşlatır.

Buradan toplum için çıkaracağımız ders basit: Bize lazım olan "daha çok iletişim" değil, "daha düzgün iletişim".


Ortak akıl araştırmaları da bunu doğruluyor. Bilim insanı Anita Woolley ve ekibi, 2010 yılında ilginç bir şey keşfetti: Bir grubun başarısı, içindeki insanların ne kadar zeki olduğundan çok, herkesin konuşmaya eşit katılmasına ve birbirini iyi dinlemesine bağlı. Yani dâhileri aynı odaya toplamak yetmiyor; nasıl konuştukları belirleyici oluyor.

Sosyal medyada ise tablo tam tersi. Algoritmalar herkesi eşit konuşturmuyor. Mikrofonu en yüksek sesle bağıran ve en öfkeli cümleyi kuran kapıyor. Jan Lorenz ve ekibinin 2011'deki çalışması da şunu gösterdi: İnsanlar birbirlerinin fikirlerini anında görmeye başladığında "kalabalığın bilgeliği" zayıflıyor. Görüşler birbirine benzemeye, hatalar da salgın gibi bulaşmaya başlıyor.


Bir de "bilgiyi telefona yükleme" meselesi var. Filozoflar Andy Clark ve David Chalmers, not defterimizin ya da telefonumuzun aslında zihnimizin bir uzantısı olduğunu savunur. Onlara göre teknoloji beynimizi küçültmez, tam tersine büyütür.

Psikolog Betsy Sparrow ise 2011'de, bir bilgiye kolayca ulaşabileceğimizi bildiğimizde onu aklımızda tutmak için daha az çaba harcadığımızı öne sürmüştü. Ancak bu deney sonradan tekrarlandığında aynı sonuç alınamadı. Yani elimizde "Google hafızamızı çürütüyor" diyecek sağlam bir kanıt yok. Eskiden hesap makinesi bizi işlem ezberlemekten kurtarıp daha zor işlere yöneltmişti. Arama motorlarının da benzer bir etkisi olup olmadığı hâlâ tartışılıyor.


Asıl çarpıcı nokta şu: Bilgi miktarı çığ gibi büyüdü ama çığır açan yenilikler aynı hızla artmadı. Ekonomist Nicholas Bloom ve ekibi, "Fikir bulmak giderek zorlaşıyor mu?" diye sordu. Araştırmaları, birçok alanda bilim insanı başına düşen verimin azaldığını gösterdi. Yani eskisi kadar ilerleme kaydetmek için artık çok daha fazla araştırmacı gerekiyor.

2023'te Nature dergisinde yayımlanan bir başka çalışma da benzer bir gerçeğe işaret ediyor: Bilimsel makalelerin ve patentlerin, eski bilgiyi altüst eden "yıkıcı" ve yenilikçi yönü onlarca yıldır azalıyor. Yayın sayısı patlama yapıyor ama bilimin yönünü değiştiren büyük atılımlar aynı oranda gelmiyor. Bunun sebebi şu olabilir: Bir alanı tam olarak öğrenmek için okunması gereken o kadar çok şey var ki, insan henüz sınırları zorlayamadan ömrü bitiyor. Bilgi bolluğu, onu sindirme gücümüzü aşmış durumda.


Elbette teknolojinin artılarını da yok sayamayız. Vikipedi, açık kaynaklı yazılımlar ve salgın döneminde aşı verilerinin hızla paylaşılması harika örnekler. Yapay zekânın protein yapılarını çözmedeki dev sıçraması da yine bu ortak veri altyapıları sayesinde gerçekleşti.

Görüldüğü gibi aynı teknoloji bir yerde zihinleri birleştirip çoğaltıyor, başka bir yerde ise birbirine kilitliyor. Demek ki fark teknolojinin kendisinde değil, onu nasıl kullandığımızda ve kurduğumuz düzende.


Peki, "Bilgi teknolojileri insanlığı akıllandırdı mı?" sorusuna tek kelimelik bir yanıt verebilir miyiz? Hayır.

Bilgiye ulaşma ve birbirimize bağlanma gücümüz kesinlikle arttı. Ancak bu gücün gerçek bir akla dönüşmesi bazı şartlara bağlı:

-Dikkatimizi koruyabilmemize,

-Farklı seslerin duyulmasına,

-Güvenilir bilgi süzgeçlerine,

-Herkese eşit söz hakkı veren ortamlara.

Ekonomide olduğu gibi burada da mesele eldeki hammadde değil, onu nasıl işlediğimizdir. Veri üretmek artık çok kolay. Zor olan, o veriden ortak bir akıl çıkaracak düzeni kurmak.

Toplamda bir ilerleme var mı? Buna "şartlı evet" diyebiliriz. O şartları oluşturmak ise büyük ölçüde bizim elimizde.