Borcun insanlık tarihi kadar eski olduğu bilinmektedir; hatta paradan bile önce var olduğunu söylemek durumundayız. Borç krizlerinin dünya tarihinde her zaman çok önemli bir yer edindiğini görmekteyiz. Ekonomi tarihçilerine göre bu krizler; aşırı borçlanma, spekülatif balonların oluşumu, dış şoklar (savaş, salgın, faiz artışları) ve kaçınılmaz son olan temerrüt (borcu ödeyememe) döngüsünden oluşmaktadır. Borç krizlerinin öncesinde her defasında "Bu sefer durum farklı" görüşünün kabul gördüğü de bir gerçek, sonucun hiçbir zaman değişmediği de…

Tarihi borç krizleri, devletlerin veya bankaların bilançolarındaki rakamlardan ibaret kalmayıp sıradan vatandaşın mutfağını, özgürlüğünü ve günlük yaşamını doğrudan sarsmıştır. Devletler borçlarını ödeyemediğinde fatura genellikle ağır vergiler, enflasyon, işsizlik veya temel ihtiyaçlara erişim kaybı olarak halka kesilmiştir.

Kayıtlara geçen en eski ve en çarpıcı borç krizlerinden biri, M.S. 33 yılında Antik Roma’da yaşanmıştır. Antik Roma'da modern bankaların öncüsü olan son derece gelişmiş bir bankacılık sistemi vardı. Roma'da bugünkü gibi gökdelenlerde hizmet veren kurumlar olmasa da Argentarii (bankerler) ve Mensarii (devlet destekli kamu bankacıları) adı verilen profesyoneller görev yapıyordu. Bu bankerler genellikle Roma Forumu'ndaki Via Sacra (Bugünkü Wall Street) caddesi boyunca ve tapınakların çevresindeki tezgahlarda çalışırlardı. Mevduat kabul eder, mevduat sahiplerine faiz öder, tüccarlara ve toprak sahiplerine kredi verir, para bozar (sarraflık) ve hatta farklı şehirler arasında çek/senet benzeri kağıtlarla para transferi yaparlardı. Tıpkı modern bankalar gibi, kasalarındaki paranın tamamını nakit tutmaz, bir kısmını kredi olarak piyasaya dağıtırlardı.

M.S. 33 yılında yaşanan bu büyük likidite krizinin (nakit kıtlığının) arkasında, birbiriyle zincirleme çarpışan dört temel neden vardı:

· Unutulmuş Bir Yasanın Hortlaması: İmparator Tiberius, yıllar önce Jül Sezar tarafından çıkarılan ama kimsenin uymadığı eski bir yasayı aniden yürürlüğe soktu. Bu yasaya göre borç veren zenginler (senatörler ve bankerler), servetlerinin en az üçte ikisini İtalya'daki topraklara yatırmak zorundaydı.

· Kredilerin Geri Çağrılması: Yasa gereği acilen nakit bulup toprak satın alması gereken zenginler ve bankerler, piyasaya verdikleri tüm kredileri vadesi dolmadan geri çağırdı. Yeni kredi vermeyi ise tamamen durdurdular.

· Devletin Piyasadan Nakit Çekmesi: İmparator Tiberius aşırı tutumluydu; devlet harcamalarını kısmış, vergilerle topladığı altın ve gümüşleri saray hazinesinde istiflemişti. Piyasada dolaşan nakit para miktarı zaten iyice azalmıştı.

· Zincirleme Banka İflasları ve Panik: Kredilerini geri ödeyemeyen borçlular, ellerindeki arazileri aynı anda satılığa çıkarınca emlak fiyatları dibe vurdu. Alacaklarını tahsil edemeyen büyük bankalar (örneğin Roma'daki Balbus Ollius bankası ile İskenderiye, Kartaca ve Korint'teki bağlantılı finans kurumları) peş peşe battı. Bankaların battığını duyan halk parasını çekmek için tezgahlara hücum edince sistem tamamen kilitlendi.

Piyasa tamamen donunca İmparator Tiberius, 2008 küresel krizinde ABD Merkez Bankası'nın yaptığına çok benzer bir adım attı. Kendi hazinesinden 100 milyon sestertius çıkararak bankalara dağıttı ve toprak sahiplerine 3 yıl boyunca sıfır faizli kredi verilmesini sağladı. Böylece yangın bir nebze söndürüldü.

İmparatorluğun merkezinde bunlar olurken kriz, şüphesiz Roma yönetimindeki tüm topraklara dalga dalga yayıldı:

Roma merkezli başlayan nakit kıtlığı; İskenderiye, Antakya ve Korint gibi ticaret merkezleri üzerinden Roma'nın bir eyaleti olan bugünkü İsrail/Filistin bölgesi kadar uzandı. İmparator Tiberius'un vergi baskısı, eyaletlerdeki yoksulluğu ve Romalı yöneticilere duyulan öfkeyi körükledi.

İncil'de geçen en bilinen hikayelerden biri, İsa'nın Kudüs Tapınağı'na girip sarrafların masalarını devirmesi ve onları tapınaktan kovmasıdır. M.S. 33 krizinin yarattığı nakit kıtlığı ve fahiş faiz ortamında, halkın ibadet için zorunlu tutulan tapınak parasına (Şekel) ulaşırken ödediği yüksek komisyonlar, büyük bir toplumsal öfke biriktirmişti. İsa'nın bu eylemi, dönemin finansal düzenine ve tapınak elitlerinin gelir kaynağına doğrudan bir saldırı niteliğindeydi.

İsa'nın öğretilerinde sıkça yer alan "borçların bağışlanması", "faizle borç vermeme" ve yoksulların ezilmesine karşı çıkma söylemleri; nakit kıtlığı ve ağır Roma vergileri altında ezilen halk arasında hızla taraftar bulmasını sağladı.

Kriz nedeniyle imparatorluğun genelinde huzursuzluk ve isyan riski çok yüksekti. Kudüs Valisi Pontius Pilatus, zaten Tiberius'un gözünden düşmekten korkan bir yöneticiydi. Kudüs'te ekonomik sıkıntılarla birleşen bir halk ayaklanmasından çekindiği için, Roma otoritesini tehdit ettiği öne sürülen İsa'nın idamını onaylamakta tereddüt etmedi.

Tarihçiler İsa’nın ölüm tarihi konusunda farklı görüşlere sahiptir. Bir kısım tarihçi M.S. 30, bir kısmıysa M.S. 33 olarak kabul etmektedir. Krizin doğrudan bir sonucu olarak çarmıha gerildiği kesin bir bilgi olmamakla birlikte, o dönem kendini derinden hissettiren büyük ekonomik buhranın ve sosyo-ekonomik sıkıntıların bu trajik sonda çok ciddi bir etkisi olduğu düşünülebilir.

Borç krizleri dünya döndüğü sürece yaşanacaktır; çünkü insanoğlu her yeni balonda yine "Bu sefer durum farklı" diyecek ve kendi yarattığı ekonomik kaderinden kaçamayacaktır.