Geçen hafta BUSİAD Yeşil Bursa Çalışma Gurubu toplantısında BUSİAD Yönetim Kurulu Başkanı Tuncer Hatunoğlu’nun hazırladığı ‘’Herkesin Bildiği sır: Nilüfer Çayı Kirliliği’’ raporu üzerinde değerlendirmeler yapıldı. Geçen haftaki yazımda raporun bir bölümünü değerlendirmenize sunmuştum. Bu hafta da Nilüfer Çayında oluşan kirliliğin, içinden aktığı Bursa Ovasının değerli tarım toprakları üzerinde doğurduğu tarımsal baskıların yer aldığı bölümünden bazı bilgileri sizlerle paylaşacağım.

Nilüfer Çayı Kirliliğinin Oluşturduğu Tarımsal Baskılar: Nilüfer Çayı üzerindeki tarımsal baskıyı, yalnızca tarımın çayı kirletmesi şeklinde değil, tarım, su, toprak ve ekosistem arasındaki karşılıklı iletişim olarak değerlendirmek gerekir. Özellikle Bursa Ovasında Nilüfer Çayı’nın sulama amacıyla kullanılması, bu ilişkiyi diğer havzalara göre daha kritik hale getiriyor. 2019 tarihli BUÜ çalışması da Nilüfer Çayı örneğinde tarımsal sulama ve su kalitesinin önemli sorun alanları olduğunu ortaya koyuyor. Nilüfer Çayı’ndaki başlıca tarımsal baskıları şöyle sıralayabiliriz;

· Gübreden kaynaklanan azot ve fosfor baskısı. Tarımsal alanlarda kullanılan azotlu ve fosforlu gübrelerin bir bölümü bitki tarafından alınmadan yüzeysel akışla, drenaj kanallarıyla, yağış sonrası taşınmayla ve yeraltı suyuna sızmayla su sistemlerine ulaşabilir. Bunun sonucunda Nilüfer Çayı’nda toplam azot, toplam fosfor parametreleri açısından baskı oluşabilir. Bunun ekolojik sonucu alg rejimi ve oksijen rejiminde bozulma olabilir.

· Pestisit baskısı. Bursa Ovasında meyvecilik ve sebzecilik başta olmak üzere yoğun tarımsal üretim yapılan alanlarda kullanılan bitki gelişim düzenleyicileri yağış ve sulama sonrası yüzeysel akışla su ortamına taşınabilir. Dolaysıyla Nilüfer Çayı’nın 2026 izleme programında tarımsal baskının bulunduğu kesimlerde seçilmiş pestisit taraması yapılması anlamlı olacaktır.

· Tarımsal sulama nedeniyle su çekimi. Tarımsal baskının bir başka boyutu kirlilik değil, su miktarıdır. Sulama amacıyla yüzey ve yeraltı suyunun çekilmesi, su çekimi, düşük debi ve kirleticilerin seyrelme kapasitesinin azalması ekolojik baskının artması şeklinde bir zincir oluşturabilir. Bu özellikle yaz aylarında önemlidir. Çünkü Nilüfer Çayı’nın doğal debisinin düşük olduğu dönemlerde aynı miktardaki kirletici yükünün sudaki konsantrasyonunu daha yükseltmektedir.

· Kirlenmiş suyun sulamada kullanılması, Nilüfer Havzasının özel problemi. Burada çok önemli çift yönlü baskı var. Normalde Tarım-Çay şeklinde düşünürüz. Nilüfer Havzasında ise Sanayi+Kent- Nilüfer Çayı-Sulama Suyu-Tarım Alanı ilişkisi de söz konusudur. Geçmiş araştırmalarda Nilüfer suyuyla sulanan Bursa Ovası topraklarında ağır metal konusu incelenmiş, bazı sorunlar belirlenmiştir. 2018 tarihli başka bir çalışmada da Nilüfer Çayı’nın sulama suyu olarak kullanımının toprakta tuzluluk ve alınabilir ağır metal içerikleri açısından dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir. Bu nedenle tarımsal baskıyı değerlendirirken çok önemli bir ayrım yapmak gerekir. Tarımın Nilüfer Çayına uyguladığı baskı ile Nilüfer Çayı’ndaki tarıma geri dönmesi aynı şey değildir.

· Toprakta ağır metal birikimi. Bu konu Nilüfer Çayı açısından özellikle önemlidir. Sulama suyunda bulunan bazı metaller zaman içerisinde Nilüfer Çayı-Sulama Kanalı-Tarım Toprağı-Bitki-Gıda zinciri yoluyla taşınabilir. Burada önemli olan yalnızca sudaki konsantrasyon değil, toprakta birikim ve bitkiye geçiş potansiyelidir.

· Toprak erozyonu ve sediment taşımı. Tarımsal alanlarda çıplak toprak, eğimli arazi, yoğun toprak işleme ve yanlış sulama uygulamaları yağış sırasında toprak-sediment-dere-Nilüfer Çayı taşınımını artırabilir. Bunun sonucunda askıda katı madde, fosfor, organik madde, pestisitler ve metaller su ortamına taşınabilir. Özellikle fosfor ve bazı hidrofobik kirleticiler sediment parçacıklarına bağlanabildiğinden, sediment analizi tarımsal baskının değerlendirilmesinde önemlidir.

· Hayvancılık kaynaklı baskı. Havzanın kırsal kesimlerindeki hayvancılık faaliyetleri de dikkate alınmalıdır. Hayvan gübrelerinin uygun olmayan şekilde depolanması veya araziye aşırı uygulanması sonucunda azot, fosfor, organik madde ve patojen mikroorganizmalar yüzeysel akışla dere sistemine taşınabilir. Bu nedenle özellikle küçük dereler ve drenaj kanalları tarımsal baskının erken uyarı noktaları olarak değerlendirilebilir.

· Tarımsal drenaj ve sulama kanalları. Tarım alanlarından gelen drenajlar tarım alanı-drenaj kanalı-yan kol-Nilüfer Çayı şeklinde doğrudan bağlantı oluşturabilir. Bu nedenle yalnızca Nilüfer Çayı’nın ana gövdesinden numune almak tarımsal baskıyı tam olarak ortaya koymayabilir. Yan kollar, drenaj kanalları+tarım alanlarına çıkış noktaları birlikte incelenmelidir.